او هم به صفات ايجابى بر مىگردد يعنى وقتى مىگوييم او ماهيت و تركيب ندارد يعنى او وجود محض و حقيقت صرف و فعليت خالص است كه اين جنبهء ايجابى اوست در سلسلهء مراتب ، مرتبهء نازلهء وجود ، وجود هيولا است كه قوّهء محض است و از هر فعليتى خالى است . نظريهء سوم از آن عُرفاست كه وجود را واحد شخصى مىدانند و براى آن حقيقت واحد نه آن‌كه وجودات را مراتب مختلف يك حقيقت بدانند آن گونه كه نظريهء تشكيك قائل است ، و نه ميان وجودات قائل به تباينند آن گونه كه منشاء مىانديشند . ايراد اول بر عدم ماهيت براى واجب تعالى متن وبذلك يندفع وجوه من الاعتراض أوردوها . . . وإلّا كان وجود كلّ ممكن واجباً . ترجمه و با بيانات فوق ، مندفع مىشود پاره‌اى ازاشكالاتى كه بر نفى ماهيت از واجب بالذات وارد كرده‌اند . « 1 » يكى از آن اشكالات اين است كه حقيقت واجب بالذات ، برابر با هيچ حقيقت ديگرى نيست ؛ چون حقايق ديگر اقتضاى امكان مىكنند ، ولى حقيقت او منافى با امكان هست . از سوى ديگر وجود او در وجود بودن ، مساوى وجود ساير ممكنات است . از اين‌جا معلوم مىشود كه حقيقت او غير از وجودش هست . و الّا وجود هر ممكنى واجب خواهد بود . شرح مؤلف حكيم رحمه الله از اين‌جا به بعد به طرح و دفع پاره‌اى از اشكالات كه بر عدم ماهيت براى واجب تعالى مطرح مىشود مىپردازند اشكال اول اين است كه وجود واجب تعالى با ساير وجودها از حيث وجود بودن يكى است . از اين رو ، فرق واجب

--> ( 1 ) . معترض فخر رازى در مباحث المشرقيه است ، ج 1 ، ص 31 - 35